O coronavirus e a infancia máis vulnerable

O CORONAVIRUS E A ASFIXIA EDUCATIVA: O CONFINAMENTO DEIXA SEN PROTECCIÓN Á INFANCIA MÁIS VULNERABLE

Durante estas semanas, a escola reduciu a súa función compensadora até facela case desaparecer. Boa parte do alumnado non ten na súa casa os recursos que fan posible a aprendizaxe. Faltan ‘respiradores educativos‘. Moitos nenos e nenas só os atopan xunto aos seus docentes e compañeiros.

José Miguel Martín y Jesús Rogero

A suspensión das clases pola crise do COVID-19 e as medidas subseguintes das administracións educativas deron lugar a un intenso debate. A decisión de continuar o curso a distancia avanzando contidos e a falta dunha resposta clara e coordinada xeraron un profundo malestar entre familias e docentes.

En poucos días, o ‘contrato educativo’ que establece os dereitos e deberes dos diferentes axentes da comunidade educativa modificouse radicalmente; até tal punto que nunca antes se produciu unha distancia tan grande entre o que as administracións educativas esixen ao alumnado, as súas familias e os seus docentes, e o que lles ofrecen. Por que dicimos isto?

En primeiro lugar, porque creemos que avanzar contidos foi un erro. Aínda que era comprensible que ao principio houbese equivocacións, a formulación apenas variara tras cinco semanas de confinamento.

Esta decisión implicaba asumir que o sistema educativo pode seguir funcionando a distancia de forma adecuada, algo que, sinxelamente, non é posible; ou polo menos non o é cumprindo coas funcións que, como sociedade, acordamos outorgarlle. Aínda que o Goberno e as CCAA decidiron recentemente utilizar o terceiro trimestre para a recuperación, o repaso e o reforzo, parece que algunhas seguirán impartindo nova materia.

A desigualdade crece

A realidade é que o illamento que nos protexe da COVID-19 é, paradoxalmente, o que expón ao alumnado máis vulnerable a outro virus moi daniño: o de a asfixia educativa.

Durante estas semanas, o osíxeno da aprendizaxe non está a chegar a unha parte significativa do alumnado e a escola reduciu a súa función compensadora até facela case desaparecer.

Boa parte das familias carece das condicións materiais (tecnoloxía, espazo, temperatura, luz, etc.), as ferramentas culturais (habilidades pedagóxicas, coñecemento do idioma, etc.), o tempo para acompañar o proceso educativo, a estabilidade emocional (por problemas económicos, de saúde, habitacionales, etc.) ou os recursos alimentarios necesarios para aprender. Todo iso inflúe directamente no tempo e a capacidade de estudo dos nenos e nenas.

Algunhas familias teñen ordenadores e banda ancha, e outras non. Hai familias monoparentais padecendo directamente o coronavirus. Algúns núcleos familiares están xuntos e outros, como quen traballan en primeira liña contra a enfermidade, ven poucas horas aos seus fillos. Por non falar das situacións de duelo frustrado pola perda de familiares e amigos.

A todo ese alumnado fáltalle a estrutura social que fai posible que o osíxeno da aprendizaxe chegue aos seus pulmóns. Faltan ‘respiradores educativos‘. E moitos nenos e nenas só poden respirar cando están na escola, xunto aos seus docentes e os seus compañeiros, cos recursos adecuados.

Avaliar, non cualificar

Si non pomos remedio, a ausencia de escola suporá unha importante perda de aprendizaxe para unha boa parte do alumnado. A gravidade desta perda incide máis nos vulnerables e os atrasados polo efecto acumulativo nas súas desigualdades de partida.

Tamén inflúe a etapa: para un alumno de 2º de Bacharelato os efectos da situación poden ser dramáticos pola EvAU, mentres que en cursos máis baixos non tería por que si o próximo curso adáptase o currículo e establécense medidas compensatorias eficaces.

O problema de fondo é que a asfixia educativa non é nova. Este virus existe e afecta a miles de nenos e nenas desde moito antes do confinamento e, aínda que se coñecen numerosas vacinas e remedios, apenas se aplicaron. Por tanto, si antes da chegada da COVID-19 a desigualdade educativa non se atallaba decididamente mediante plans, recursos e estruturas eficaces, podemos confiar en que se fará agora?

En segundo lugar, está a confundirse a avaliación, que serve para mellorar a aprendizaxe, con a cualificación, que serve para clasificar ao alumnado.

A escola está pechada e non pode garantir as condicións de aprendizaxe. Por tanto, non debe responsabilizar ao alumnado do que aprende, nin do ritmo ao que o aprende. Desta forma, tampouco pode ditar unha cualificación válida, fiable e xusta, aínda que a avaliación con intención formativa deba seguir aplicándose.

Nestas circunstancias, o máis oportuno é parar o curso a efectos de cualificación durante o peche dos centros —ou polo menos que as cualificacións posteriores non penalicen en ningún caso— e prepararse para compensar as desigualdades no que queda de curso a distancia e, sobre todo, cando volvan as clases presenciais.

Construír un escudo educativo

Estamos só no comezo dunha emerxencia social e educativa que, a estas alturas, non pode collernos desprevidos. É urxente construír un escudo educativo que protexa ao alumnado e potencie a aprendizaxe de todas as persoas, desde agora e no futuro, con ou sen emerxencia sanitaria. Para iso, resulta esencial polo menos:

  1. Mellorar as condicións educativas para atender á diversidade de todo o alumnado e ás súas condicións sociofamiliares. Aumentar os persoais dos departamentos e equipos de orientación e asesoramento psicopedagógico en todos os seus perfís profesionais, e especialmente naqueles que poden coordinarse cos Servizos Sociais e activar recursos de distintas administracións.
  2. Implementar políticas que freen a segregación escolar en todas as súas dimensións. Unha educación confinada representa a máxima segregación educativa. Unha das maiores riquezas da escola é ofrecer un contexto escolar diverso que promova unha convivencia positiva e compense as desigualdades.
  3. Aplicar actuacións educativas de éxito contrastadas, fomentando o deseño universal para a aprendizaxe e  o modelo de cotitorías ou docencia compartida. Para iso é necesario incrementar os persoais nos centros e garantir a estabilidade dos equipos docentes.
  4. Deseñar currículos oficiais flexibles afastados da estandarización e o enciclopedismo, permitindo o exercicio da autonomía pedagóxica dos centros para personalizar ao máximo o ensino.
  5. Preparar desde os centros o apoio psicolóxico e emocional que necesitarán os alumnos e docentes, especialmente quen viviron situacións traumáticas durante a pandemia.
  6. Establecer sistemas de apoio económico para as familias que experimentarán problemas económicos.
  7. Prestar atención a as necesidades do alumnado vulnerable de face a posibles novos confinamentos. É necesario garantir materiais para aprender en casa, deseñar metodoloxías e contidos adecuados, establecer vías de comunicación fiables entre docente e alumno, e garantir a seguridade alimentaria e o acceso aos recursos de saúde física e mental para todos.
  8. Dotar aos centros de infraestrutura, material e formación adecuados para a docencia presencial e a distancia. Iso implica que todo docente conte con tecnoloxía para traballar no seu domicilio.

En definitiva, necesitamos enfocar tódolos nosos esforzos a coidar ao alumnado e a paliar unhas desigualdades que, aínda que xa eran profundas, a actual situación deixará dolorosamente visibles.

Situámonos ante dúas posibilidades: unha, que sexamos capaces de establecer medidas estruturais e perdurables para garantir o dereito á educación de todo o alumnado; e outra, que a inacción nos leve a profundar nas desigualdades de forma que, polo camiño, o sistema educativo perda o seu sentido fundamental.

http://orientaciongal.blogspot.com/2020/04/o-coronavirus-e-asfixia-educativa-o.html

 

COMPARTIR
Artigo anteriorABAU 2020
Seguinte artigoPara reflexionar